آیا وقتی پول را لمس نمی‌کنیم، راحت‌تر خرج می‌کنیم؟

امروز ممکن است در چند ثانیه خرید کنیم؛ بدون اینکه اسکناس یا سکه‌ای از دستمان خارج شود. کارت را نزدیک دستگاه می‌گیریم، گوشی را لمس می‌کنیم و تمام.

اما یک سؤال جالب وجود دارد:

آیا وقتی پرداخت کردن آسان‌تر و نامحسوس‌تر می‌شود، خرج کردن هم آسان‌تر می‌شود؟

پژوهش‌های اقتصاد رفتاری سال‌هاست روی پدیده‌ای به نام Pain of Paying یا «دردِ پرداخت» مطالعه می‌کنند؛ مفهومی که به ناراحتی یا توجه روانی همراه با از دست دادن پول اشاره دارد. یک متاآنالیز در سال ۲۰۲۴ که ۷۱ مقاله و ۳۹۲ اندازه اثر را بررسی کرد، نشان داد به‌طور متوسط مصرف‌کنندگان هنگام استفاده از روش‌های غیرنقدی، کمی بیشتر از پرداخت نقدی خرج می‌کنند؛ با این حال، اندازه این اثر کوچک بوده و در طول زمان نیز ضعیف‌تر شده است.

پس داستان به سادگی «کارت = خرج بیشتر» نیست.

اما روش پرداخت می‌تواند یکی از متغیرهایی باشد که تجربه روانی خرج کردن را تغییر می‌دهد.

وقتی پرداخت کمتر احساس می‌شود

پژوهشی در سال ۲۰۲۴ روی مصرف‌کنندگان هلندی نشان داد پرداخت‌های الکترونیکی نسبت به پول نقد، به‌ویژه پرداخت‌های بدون تماس و iDEAL، با احساس «درد پرداخت» کمتری همراه بودند. در همان مطالعه، شرکت‌کنندگان به‌طور متوسط پول نقد را بیشتر از سایر روش‌ها برای جلوگیری از خرج بیش از حد مفید می‌دانستند و پرداخت بدون تماس کمترین این ادراک را داشت.

دلیل احتمالی چیست؟

وقتی پول نقد پرداخت می‌کنید، تغییر موجودی مالی کاملاً ملموس است: پولی که چند ثانیه قبل در دستتان بود، دیگر نیست.

در پرداخت دیجیتال، این فرایند بسیار انتزاعی‌تر می‌شود. یک تلفن یا کارت را حرکت می‌دهید و تراکنش در چند لحظه انجام می‌شود.

بنابراین ممکن است فاصله میان «تصمیم برای خرید» و «احساس از دست دادن پول» کمتر قابل‌تشخیص باشد.

این همان چیزی است که پژوهشگران در برخی مطالعات با مفهوم payment salience یا برجستگی روانی پرداخت توضیح می‌دهند.

اما آیا پرداخت نقدی واقعاً باعث کنترل بیشتر هزینه‌ها می‌شود؟

متاآنالیز سال ۲۰۲۴ نشان داد اثر cashless effect وجود دارد، اما کوچک و وابسته به شرایط است. این اثر در موقعیت‌های مختلف یکسان نیست و به نوع مصرف، شرایط اقتصادی و حتی روند زمانی پژوهش‌ها وابسته است. پژوهشگران همچنین دریافتند این اثر در طول سال‌ها به‌طور کلی کاهش یافته است.

از طرف دیگر، یک مطالعه تجربی درباره ورود پرداخت‌های بدون تماس در آلمان هیچ اثری بر مخارج کل ماهانه افراد پیدا نکرد؛ اگرچه استفاده از کارت در تراکنش‌های واجد شرایط افزایش پیدا کرد.

این تفاوت نتایج مهم است.

ممکن است روش پرداخت روی تجربه روانی یک خرید مشخص اثر بگذارد، بدون اینکه لزوماً به افزایش قابل‌توجه مخارج کل فرد در بلندمدت منجر شود.

بنابراین، نمی‌توان از پژوهش‌ها نتیجه گرفت که تغییر روش پرداخت به‌تنهایی مشکلات مالی ایجاد می‌کند.

چرا خریدهای کوچک می‌توانند فریبنده باشند؟

یکی از ویژگی‌های پرداخت دیجیتال این است که می‌تواند اصطکاک خرید را کاهش دهد.

مثلاً پرداخت ۵ یورو برای یک خرید کوچک ممکن است به‌تنهایی مهم به نظر نرسد. اما اگر چنین پرداخت‌هایی بارها در طول هفته تکرار شوند، مجموع آنها می‌تواند قابل‌توجه شود.

اینجا مفهوم mental accounting یا «حسابداری ذهنی» وارد بحث می‌شود؛ یعنی اینکه افراد همیشه پول را به شکل یک حساب کاملاً یکپارچه تجربه نمی‌کنند و ممکن است مخارج را بر اساس منبع پول، نوع هزینه یا موقعیت ذهنی دسته‌بندی کنند.

یک مطالعه در سال ۲۰۲۴ درباره پرداخت‌های دیجیتال و رفتار خرج‌کردن نیز نشان داد که روش پرداخت می‌تواند با سوگیری‌های مرتبط با حسابداری ذهنی و الگوهای خرج کردن ارتباط داشته باشد؛ هرچند این پژوهش مبتنی بر یک نمونه پیمایشی در پاکستان بود و نباید نتایج آن را به همه جمعیت‌ها تعمیم داد.

بنابراین گاهی مشکل یک خرید بزرگ نیست.

مشکل می‌تواند این باشد که ده‌ها خرید کوچک، هرکدام به‌تنهایی آن‌قدر بی‌اهمیت به نظر برسند که هیچ‌کدام احساس «هزینه قابل توجه» ایجاد نکنند.

سلامت مالی شاید به «اصطکاک هوشمند» نیاز داشته باشد

ما معمولاً تصور می‌کنیم هرچه پرداخت سریع‌تر و راحت‌تر باشد، بهتر است.

اما از دید اقتصاد رفتاری، گاهی کمی اصطکاک می‌تواند مفید باشد.

نه اینکه پرداخت سخت شود، بلکه تصمیم خرید فرصت کوتاهی برای بازبینی پیدا کند.

برای مثال، دیدن مجموع هزینه‌های یک دسته خرید به‌جای تنها مبلغ همان تراکنش، یا مشاهده هزینه‌های تکرارشونده در یک داشبورد مالی، می‌تواند مبلغ‌های کوچک را دوباره در یک تصویر بزرگ‌تر قرار دهد.

این با یافته پژوهش‌های پرداخت همخوان است: مسئله فقط مقدار پول نیست؛ نحوه تجربه کردن پرداخت نیز می‌تواند بر تصمیم مالی اثر بگذارد. با این حال، شواهد فعلی از این ادعا حمایت نمی‌کنند که یک روش پرداخت به‌تنهایی عامل تعیین‌کننده رفتار مالی باشد.

شاید در اقتصاد دیجیتال، یکی از مهم‌ترین سؤالات مالی این نباشد که:

چقدر پول خرج می‌کنیم؟

بلکه این باشد:

آیا هنگام خرج کردن، واقعاً متوجه می‌شویم که چقدر خرج کرده‌ایم؟

و این تفاوت کوچکی نیست؛ چون تصمیم‌های مالی همیشه فقط با عددها گرفته نمی‌شوند. بخشی از آنها به این بستگی دارد که پول را چگونه تجربه می‌کنیم.