دوم‌اسکرولینگ و اضطراب در زمان جنگ

چرا در دوران جنگ بیشتر از همیشه اخبار را چک می‌کنیم؟ ۱. مغز انسان برای شناسایی خطر تکامل یافته است مغز انسان به‌طور طبیعی به اطلاعات منفی و تهدیدآمیز حساس‌تر است؛ پدیده‌ای که روان‌شناسان آن را سوگیری منفی (Negativity Bias) می‌نامند. در شرایط جنگ، هر خبر جدید ممکن است برای بقا، امنیت خانواده یا آینده فرد اهمیت حیاتی داشته باشد، بنابراین مغز ما مدام به دنبال دریافت اطلاعات تازه می‌گردد. ۲. جستجوی کنترل در شرایط بی‌ثبات یکی از ویژگی‌های جنگ، احساس از دست دادن کنترل است. افراد با چک کردن مداوم اخبار تصور می‌کنند که می‌توانند بر وضعیت مسلط شوند یا برای خطرات احتمالی آماده باشند. اما پژوهش‌ها نشان می‌دهد که این احساس کنترل اغلب موقتی و توهمی است و به‌تدریج به اضطراب بیشتر منجر می‌شود. ۳. ترس از عقب ماندن از اطلاعات مهم در دوران بحران، بسیاری از افراد دچار «ترس از جا ماندن» (FOMO) می‌شوند؛ یعنی این نگرانی که اگر چند دقیقه اخبار را چک نکنند، اطلاعات حیاتی را از دست خواهند داد. این مسئله باعث می‌شود افراد حتی نیمه‌شب نیز بارها گوشی خود را بررسی کنند. ۴. الگوریتم‌های شبکه‌های اجتماعی پلتفرم‌های اجتماعی به گونه‌ای طراحی شده‌اند که محتوای هیجان‌برانگیز، ترسناک و شوکه‌کننده را بیشتر نمایش دهند، زیرا چنین محتواهایی تعامل بیشتری ایجاد می‌کنند. در نتیجه، فرد وارد چرخه‌ای می‌شود که در آن ترس، مصرف خبر را افزایش می‌دهد و مصرف خبر نیز ترس را تشدید می‌کند.

مطالعه «Doomscrolling evokes existential anxiety…» درباره ایران و آمریکا چه می‌گوید؟ مطالعه‌ای که در سال ۲۰۲۴ در مجله Computers in Human Behavior Reports منتشر شد، رفتار دوم‌اسکرولینگ را در میان دانشجویان ایرانی و آمریکایی بررسی کرد. نتایج این پژوهش چند یافته مهم داشت:

• دوم‌اسکرولینگ با افزایش اضطراب وجودی (Existential Anxiety) مرتبط بود؛ یعنی افرادی که بیشتر اخبار منفی را دنبال می‌کردند، بیشتر درباره مرگ، آینده، امنیت و معنای زندگی دچار نگرانی می‌شدند.
• در نمونه ایرانی، دوم‌اسکرولینگ با افزایش بدبینی نسبت به انسان‌ها و جامعه (Misanthropy) نیز همراه بود؛ به این معنا که افراد بیشتر احساس می‌کردند انسان‌ها قابل اعتماد نیستند و جهان جای خطرناکی است.
• پژوهشگران نتیجه گرفتند که مواجهه مداوم با اخبار منفی، به‌ویژه اخبار جنگ، می‌تواند باورهای اساسی افراد درباره امنیت، عدالت و آینده را تضعیف کند.

اثرات روانی چک کردن مداوم اخبار جنگ اثرات کوتاه‌مدت:

• افزایش اضطراب و استرس
• اختلال در خواب
• کاهش تمرکز
• افزایش ضربان قلب و تنش جسمی
• احساس درماندگی و ناامنی

اثرات بلندمدت:

• فرسودگی روانی و عاطفی
• افسردگی و ناامیدی
• بدبینی نسبت به آینده و انسان‌ها
• کاهش اعتماد اجتماعی
• شکل‌گیری نوعی «آسیب روانی غیرمستقیم» یا تروما از راه رسانه (Vicarious Trauma)

افزایش استفاده از گوشی و چک کردن مداوم اخبار در دوران جنگ، واکنشی طبیعی به ناامنی و عدم قطعیت است. مغز انسان برای یافتن تهدیدها و کسب احساس کنترل طراحی شده است، اما در عصر شبکه‌های اجتماعی این سازوکار طبیعی می‌تواند به دوم‌اسکرولینگ تبدیل شود؛ رفتاری که پژوهش‌ها نشان می‌دهند با افزایش اضطراب وجودی، بدبینی اجتماعی، احساس ناامیدی و فرسودگی روانی ارتباط دارد. مطالعه انجام‌شده در ایران و آمریکا نیز تأیید می‌کند که مصرف مداوم اخبار منفی، فراتر از اطلاع‌رسانی، می‌تواند نحوه نگاه افراد به زندگی، آینده و حتی ماهیت انسان‌ها را تغییر دهد.