از ۹۸٪ به ۲٪؛ چرا خلاقیت کودکان با افزایش سن کاهش می‌یابد؟

آیا همه کودکان با ذهن خلاق متولد می‌شوند؟

کودکان پیش از آنکه یاد بگیرند «پاسخ درست» چیست، دنیا را با پرسش، آزمایش و تخیل کشف می‌کنند. یک کودک ممکن است یک جعبه مقوایی را هم‌زمان خانه، ماشین، سفینه فضایی یا قلعه تصور کند. این توانایی دیدن چندین امکان متفاوت برای یک مسئله، همان چیزی است که دانشمندان آن را تفکر واگرا (Divergent Thinking) می‌نامند. تفکر واگرا به معنای داشتن IQ بالاتر نیست؛ بلکه توانایی تولید چندین ایده، راه‌حل یا دیدگاه متفاوت درباره یک موضوع است.

آزمایشی که درباره خلاقیت کودکان بحث‌برانگیز شد

George Land و Beth Jarman در پژوهشی که از آزمون طراحی‌شده برای سنجش خلاقیت استفاده می‌کرد، توانایی تفکر واگرای کودکان را بررسی کردند. این آزمون ابتدا برای شناسایی افراد خلاق در حل مسائل پیچیده طراحی شده بود. سپس روی گروهی از کودکان پیش‌دبستانی اجرا شد. نتایج گزارش‌شده در کتاب Breakpoint and Beyond: Mastering the Future Today نشان داد که درصد زیادی از کودکان خردسال در سطح بالایی از تفکر واگرا قرار داشتند. در ارزیابی‌های بعدی با افزایش سن، این میزان کاهش پیدا کرد:

• حدود ۹۸٪ در سنین ۳ تا ۵ سال
• حدود ۳۰٪ در ۸ تا ۱۰ سالگی
• حدود ۱۲٪ در نوجوانی
• حدود ۲٪ در بزرگسالان

البته باید توجه داشت که این اعداد نشان‌دهنده «نابغه بودن» یا هوش عمومی نیستند؛ بلکه به یک نوع خاص از توانایی شناختی یعنی تولید ایده‌های متعدد اشاره دارند.

چرا ذهن کودک متفاوت عمل می‌کند؟

مغز کودک در سال‌های اولیه زندگی انعطاف‌پذیری بالایی دارد. کودک هنوز بسیاری از محدودیت‌های ذهنی بزرگسالان را یاد نگرفته است:

• «این کار امکان ندارد»
• «این جواب اشتباه است»
• «دیگران چه فکر می‌کنند؟»

این آزادی شناختی باعث می‌شود کودک ارتباط‌های جدیدتری بین مفاهیم ایجاد کند. اما با رشد، مغز برای سازگاری با محیط اجتماعی، قوانین، انتظارات و ارزیابی‌ها، بیشتر به سمت تفکر همگرا (Convergent Thinking) حرکت می‌کند؛ یعنی پیدا کردن یک پاسخ مشخص و قابل قبول.

آیا مدرسه خلاقیت را از بین می‌برد؟

این یکی از رایج‌ترین برداشت‌ها از این پژوهش است، اما واقعیت پیچیده‌تر است. مدرسه به خودی خود دشمن خلاقیت نیست. آموزش می‌تواند دانش، مهارت حل مسئله و ابزارهای لازم برای نوآوری را فراهم کند. مشکل زمانی ایجاد می‌شود که سیستم آموزشی فقط یک پاسخ صحیح را ارزشمند بداند، اشتباه کردن را تنبیه کند و فرصت تجربه و پرسشگری را کاهش دهد. خلاقیت معمولاً زمانی رشد می‌کند که فرد بتواند:

• سؤال‌های جدید مطرح کند،
• اشتباه را بخشی از یادگیری بداند،
• چند راه‌حل مختلف را بررسی کند.

چگونه می‌توان خلاقیت طبیعی کودکان را حفظ کرد؟

حفظ خلاقیت به معنای حذف آموزش نیست؛ بلکه تغییر نوع آموزش است. چند عامل مهم:

• پرسیدن «چرا؟» و «اگر طور دیگری باشد چه؟»
• اجازه دادن به بازی آزاد
• تشویق فرآیند فکر کردن، نه فقط نتیجه نهایی
• قرار دادن کودک در موقعیت‌های حل مسئله واقعی

هدف این نیست که کودک همیشه پاسخ درست بدهد؛ هدف این است که یاد بگیرد چگونه فکر کند.